SATUA NI SARI
Ado tuturan satuo madan Ni Sari ; Ni
Sariné totonen ngelah memé dogénan yo.
Kacarito Ni Sariné totonen, méménené
nyakitang basang, ngomong lantas mémén Ni Sariné kénang Ni Sari “Sari kemu alih
dadongmu, tundén yo, orahang basang méméné sakit, kal tundén mémé nguutang
basang. Kéwala do engko ngambahin di rurungé lamuen, di rurungé lisiken ambahin
!” “Nah” Kéto Ni Sari.
Kacarito luas lantas Ni Sari. Ubo Ni
Sari neked di jalan, rurungé lamun ambahino kéneng Ni Sari, ngojog lantas umah
Dadong Raksasa, makauken lantas Ni Sari “Dadong, aku tundéno ngalih dadong,
méménku nyakitang basang, lakar tundéno nguutang basangé”. Kéto Ni Sari kénang
dadongené.
“Nah, mai malu jakanang dadong !”
Jakananga lantas kéneng Ni Sari, suud Ni Sari nakan, ngomong men yo: “Dadong
aku kal mulih jani”.
“Nah, alapeng ibamu tebu,
barétbéteng kulitané, ojogang kumahmu ; dadong bin kejep kemo”
“Nah”. “Keto Ni Sari”.
Diluas Ni Sariné totnen, ngalap
lantas tebu,berétbétenga ampasené, ngojog umahnene.
Kacarita neked Ni Sari jumah,
ngomong lantas méménené kéneng Ni Sari : “Jumah dadongmu , Sari”?
“Jumahené”. Kéto Ni Sari.
”Rurungé kénen ambahinmu?”
“Rurungé lemuen”. Kéto Ni Sari.
“Ah, Dadong Raksasa totonen alihmu;
jani matiange mémé. Ngando nawang apo jelemané ténénen; tundén ngambahin
rurungé ané lemuen ambahinmu” Kéto méménené. “Sari, kénkén banmadayo jani ?
Jani kéné ban, Sari. Mémé kal metekep ketengen, engko beduur di punyan nyuhé ngoyong !”.
”Nah !” Kéto Ni Sari.
Uba kéto, teko lantas Raksasonene.
Neked Raksasonene jumah Ni Sariné ngando bo Ni Sari, kaukino Ni Sari kéneng
Raksasonene totonen: “Sari, kp nundén nguutang basing mémému; kénkén dadi suung
umahmu?” Kéto I Raksaso; ngendep Ni Sariné totonen.
Déning suung, I Raksaso negek duur
ketungené, ngalih tumo I Raksaso. Ulung lantas I Raksasoné totonén aukud,
alih-alihino ngando tepuk, ungkabenga lantas ketungené totonen kéneng Raksasoné
totonrn, tepukino lantas mémén Ni Sariné. “Kénkén krano ko ngengkeb, Men Sari ?
Engko nundén nguutang basing; maro kal uutangku, suunginmu umah-umahanmunené”.
Keto I Raksaso.
“Uba ilang sakite, dong”. Kéto Mén
Sari.
Mesaut I Raksaso: “Buin uuteng,
apang ilang sakitené”.
Meneh kokoha Mén Sari kéneng
Raksasoné totonrn; ngomong lantas Mén Sari kéneng Raksasoné totonen: “Uba tis,
dadong!”
“Pin
pang tisang”
Kacarito onyo amaho Mén Sari kéneng Raksasoné totonen. Disuud Raksasoné
ngamah Mén Sari, bedak lantas Raksasoné totonen. Ni Sariné totonen ngelah
sémér, kemo lantas I Raksasoné nginem yéh.
Sedek Raksasoné nginem yéh, ilingino
beduur lawat Ni Sariné kéneng Raksasoné, sajaen Ni Sari beduur di punyan nyuhé, kaukino lantas kéneng I Raksaso:
“Sari, mai tuun!”
Mesaut Ni Sariné totnen: “Ah,
ngando aku tuun, amah dadong aku”.
“Ngando, ngandoja dadong ngamah
nyai”.
“Ah, aku lamun ngando tuun”
“Ah, lamun ngando nyai nyak tuun, bakal kaukin dadong
céléng dadongé”.
Kéto
Raksasoné ngomong, kaukino lantas celengene kéneng I Raksaso: “Citah Kelabang
Apit, tah!” Kéto Raksasoné ngaukin Céléng, teko lantas célé ngené I Raksaso.
Uba teko céléngéné, tundéne ngalumbih punyan nyuhé totonenen, ané tongosin Ni Sari
totonen. Lumbihino lantas punyan nyuhé
totonen kéneng céléngé totonen. Maro pungkat punyan nyuhé
totonen, Ni Sari
punyan nyuhé ané lénan lacuna muncababin
lumbihino kéneng céléngé totonen.
Kacarito teko lantas cicingene
totonen. Disubané teko cicingene, tundéno lantas nyaplokin céléng Raksasoné
totonen; caplokino men céléngé totonen, mati lantas céléngé totonen.
Diubo mati céléngé totonen,
Raksasoné lantas tundéna nyaplokin; caplokino kéneng cicingé totonen, mati
lantas Raksasoné totonen.
Disubo mati I Raksaso, tuun lantas
Ni Sari; neked betén ngeling Ni Sariné totonen: “Mémé, dija po jani alihku,
meme?” Kéto panyumunin Ni Sariné.
Kacarito suud yo ngeling, bakatanga
lantas getih méménené kéneng Ni Sari, ada amun kacangé sibak gedénené. Getihé
totonen lantas omongino kéneng Ni Sari: “Getih, gedén-gedénang ibanmu, apang
ado amun nyuhé
abungkul !” Ngedenang lantas getihé totonen,ado amun nyuhé abungkul gedénené.
“Lantangeng jani ibanmu, getih,
apang ado amun gulungan tikehé dawanené !” Dawo getihé totonen, ado amun gulungan tikehé dawonené.
“Maréko
jelemo ko jani, getuh !” Maréko jelemo getihé totonen. “Idup jani ko getih,
apang patuh buin buka méménku !” Patuh buka méménené.
Kacarito
jani idup bin méménené Ni Sari, kénkénja ané i tuni, kéto bin méménené. Jani
tampaha lantas céléng Raksasoné totonen, betek basangené Ni Sari ngamah bé.
Ubo
kéto kemo lantas Ni Sari ajak méménené kumah Raksasoné totonen, juanga
kasugihan Raksasoné totonrn; gelah Raksasoné yo makejang makatang.
Satua bali pagantihan : I Wayan Ngara, Pedawa, Kecamatan Banjar,
Kabupaten Buleleng.
PAN BRANGKUANGAN
Inggih
wenten satua jadma muani mawasta Pan Brangkuangan. Jadma punika kalintang
getap, wau ipun pangantenan. Dening antuk getapne bes kalintang sarahina pisuha
kewanten ring sane luh. Wawu sandikaon ipun nenten purun kajaba. Ring katuju kurenan
ipune buat. Ken-kenanga Pan Brangkuangan mamargi, yadiapin purun, punika antuk
mamaksa pisan manah. Punika awinan ipun polih babaos daki-daki sarahina antuk
sane luh, taler ampon ipun. Napi ja baosne sane luh taler ampon ipun, napi
kasuen-suen, beling punika sane luh, taler ampon ipun, sampun painganan tutug
bulanan belinge, nandes ipun pacang madue pianak, turing ipun sampun nyakit,
janta-janto, nangis sedek wengi, irika raris kakenken Pan Brangkuangan ngarereh
balian manak :”Beli Wayan Brangkuangan, bes kakene jerit-jerit tusing dadi
pisan baan naenang basange sakit, nah kema ja alihang tiyang balian. Tabahang
deweke, dening sing ja ada lakar cagerang tiyang buin".Irika Pan
Brangkuangan masaut, “Tidong, suba ja karuan icang takut masih tunden”. Bes be lebihan tan pasemu cai keto
takut, tunden lantas, nyak keto nyai majalan. Irika renget basangne sane luana,
turi mijil pajar ipun matbat sane muani :
“Idong, cai Brangkuangan, bes kalebih getap caine dadi jelema, orahang kadang
butuhe, suud ngaba butuh. Pisan gantungang di kakolongane, tara keto ne pisan
tapih icange salukin. Bes sing pisan cai nawang jengah, sisan- sisan parane cai
dadi jelema". Punapi wawu sapunika janga antuk sane luh, raris erang manah
ipune, tur raris ipun ngalagasang pisan masingset ginting ipun kajaba, nanging
saking mamaksa taler. Sarauhe ring jabayan, marengang matan ipune, tur tan ipun
kunang-kunang ring pagehane irika raris makesior manah ipune, pitahenang ipun
lijak mincid. Malih ipun mawali,
tur ngadubug ipun macelep kapaon ipune, tur sada sahasa ipun ngampakang jalanan, griot gadableg, asapunika kantos rusak jalanan ipun.
Raris ipun makecos kaselahane ne katuju mati, ngepil ipun irika kejepjep, embe
sakit manah kurenan ipune, pang kalih pang tiga sakit ipune. Asiki ipun nyakitang
basang pacang madue pianak, kakalih nyakitang somah ipune masolah kadi punika,
raris kaambilang ipun sampat antuk sane luh. Taltala Pan Brangkuangan antuk
sampat. “Ulad-alid iba Brangkuangan. Kema iba majalan jani. Yen sing iba
majalan, bakal peles kai butuh ibane apang suud iba mabutuh".
Dening
bes sakit awak ipune katal-tal antuk sane luh, malih ipun kajaba nelanan pisan
rauh ring jelanane. “Bah, I Brangkuangan, sing nawang bikul. Asapunika sane
Luh”. "Embe, kaden cang bojog cerik, Sapunika Pan Brangkuangan”.
Punapi ngelalu manah ipune Pan Brangkuangan, kidemang ipun matan ipune malaib
mangda ipun tan ngeton napi-napi. Ring aepan pamesun ipune wenten belumbang
dalem tur madaging toya pecak sabeh. Dening ipun ngidem malaib, nenten ipun
nyangka buntut. Ngambet ipun makecos saking pamesun ipune, punapi maglebug ipun
derika ring belungbange. “Aduh, asapunika ipun makaukan, turin
berakbak-berukbuk. Embe, malah je kai ngidem malaib. Kakene laut jani, kija
ambahin menek, Asapunika ipun ngarengkeng newek”. Napi malih ipun grape-grape
munggah, ngararis ipun mamargi taler ngarereh balian, nanging dening jejehe tan
midep ical, malih nguntuk ipun mamargi.
Wenten
taru ring samping margine. Dening ipun nguntuk, tan wenten ja ton ipun. Malih
irika makaplug gidat ipune, taler taanang ipun sakit ipune, antuk ajrihe, tagih
pelesina antuk sane luh.
Gelisin
carita rawuh ring jumah i balian manak. Saking doh sampun jerit-jerit: “Dadong,
dadong balian, ampakin tiyang jalanan”. Raris bangun i balian manak. “Enyen
ento kauk-kauk badiwangan, aeng rengas munyine ada lamun madaran jukut amplas.
Mai ja laut mulihan”. Asapunika i balian. Napi raris ampakang jelanane jero
balian. “Tiyang sira”. Coet-coet dadonge I Brangkuangan. “Bah I Brangkuangan
nyane, nyandang sengap. Jangka te cai suba magama tua, masih nu dogen butuhe di
kakolongane”. Napi nimbal Pan Brangkuangan: “Cendet tiyang nunas ica ring
dadong, da buin mararasmenan ngarawos, margi malu dadong mulih, tingalin jep
dadonge, janta-janto uli ituni”. “Nah diapin keto ken-ken?. Anak peraha anak
beling nyakit, ken-kenange men". Napi raris mamargi kasarengin antuk I Brangkuangan,
rawuh ring jabayan embe, deseka kewanten jero balian antuk I Brangkuangan,
dumunan nenten ja nyak ipun mamargi, pungkuran taler nenten ja nyak. “Tiyang
bareng ajak dadong, dandanin tiyang dadong, kakene suba tud apanga tusing
labuh”. “Ah, bangka cai. Awak takut kaketo jak abete mamunyi, asapunika jero
balian”.
Gelisin
carita rawuh di jumah I Brangkuangan, raris ngojog ring genah luh ne nyakit.
Irika raris i balian ngerawos ring I Brangkuangan: “Ne suba kepus manike, buin
ajebos ada anak cerik. Kema cai ngalih babakan tibah bin aketek, tekenang jahe
pait, lakar anggon uap, apang enggalan ada seden”. Punapi Pan Brangkuangan
dening ipun mula jejeh, masaur: “Ten ja ada dong. Punyan tibah ten, jahe pait
ten wenten masih". Raris kasaurin antuk sane luh: “Tidong, cai
Brangkuangan, ento di gagumuk balene jahe pait. Di pagehane bedelodne punyan
tibah". Raris katimbal antuk i balian. “Ne saja cai takut”.
“Tan ja tiyang takut, saking tiyang tan ja nawang, margi iwa nujuin”. “Nah keto
nyit te prakpake", Sapunika baliane. Sapunika baliane. Raris ngenyitin
prakpak ipun Pan Brangkuangan, tur raris kajaba sareng ring jro balian. Rauh
ring jabayan, punapi rengas bawin ipune. Punapi jeg gubega dadong balian, tur
sambilang ipun ngetor. “Tidong ne cai Brangkuanagan, ngudiang dadong angkuk-angkukin cai?”. Dening balian pongah,
ngomong sambilang ipun kedek , ngengkel baliane: “Adeng ja cai malu numitis ka marcapada. Bes ladohdohan
pitaran caine”. Taler tan karungu antuk I Brangkuangan. Kari geluta i balian. “
Nake lebang dadong, kudiang ngalih babakan tibah, kakene gisiang dadong". Napi raris kalebang antuk I Brangkuangan. Raris
pamuput, polih sampun babakan tibah ring jahe pait, raris kulig antuk, ibalian,
punika raris kaanggen nguapin. Tan wenten sue malih, lekad anak alit, muani,
malih maplagpagan kadi lesung bakalane. Sampun prasida puput kaeteh-etehin
antuk i jro balian, raris i balian makire pacang mantuk, irika raris ngangken
Pan Brangkuangan mangda ipun ngatehang .”Brangkuangan, jalan ja atehang dadong
mulih. Dadong kakene luana mentas padidi, anak gumi cara jani, kadenanga dadong
pentasan peteng lalingsen, apang dadong patut ngemasin rusak". Raris masaur I Brangkuanagan : “Dadong nundenang tiyang
ngatehang. Nyanan nyen tunden tiyang ngatehang tiyang mulih. Nyak dadong buin
ngatehang tiyang mulih"? “Bah, cicing iba Brangkuangan. Kemula ja cai jelema
getap. Nah dadong padidi mulih”. “Raris mamargi ibalian
ngamantukang.
Gelisin carita rauh sampun ipun di
jumah. Ne mangkin kasuen-suen, paingan sampun anake alit matuwuh abulan pitung
dina, tutug kambuhan. Katuju wengi wenten asirep agung, nadakang Pan
Brangkuangan mamanah makebotan. Dening bes lintang sakit basang ipune, marasa ngincil tain ipune,
irika raris nelanan ipun bangun, mamanah pacang ka jaba makebotan, nanging saking
bolong bedeg paon ipune dengokin ipun ring jabayan, ngantenang, punapi wenten.
Dados kanten kunang-kunang samah ring pagehan ipune. Beh, makelo manah ipune
Pan Brangkuangan. “Ne ngudiang Liu pisan lija mincide teka”. Asapunika manah
ipune. Dening basang
ipune bes kalintang sakit, raris makarya ipun daya.katuju sane luh lelep pules
ipune. “Neh, dadi tebong anake cerik pejunin. Donga kadenanga anake cerik meju”. Asapunika manah Pan Brangkuangan.
Raris patelahan pisan ipun munggah. Napi piajakanga paan anake cerik makekalih,
irika raris colcolin ipun antuk bacin
wenten sakadi talenane, malih sada makacang-kacang, tur raris ipun medem. Napi
malih enten sane luh, dening kepeh-kepeh mebo tai, raris dunduna ipun sane
muani. “Bapane, bangun enden enyitin sundihe, anake cerik jenenga meju. Nyanan
bakal pelisahina nyen”. I rika raris Pan Brangkuangan mapi kapupungan , tur
mamunyi pati jelamut, nyaruang akal ipune mangda nenten katengehan antuk sane
luh. Punapi raris kaceplegin antuk sane luh. “Ne te sundihe malu enyitin
bangun”. Raris ngadebras Pan Brangkuangan bangun tur ngambil colok, raris
ngenjitin suar. Raris kantenanga antuk sane luh taine pitaenanga wiakti panakne
meju, tur raris ipun bangun pacang
nyasadin, raris sekenang ipun ngetonin, kantenang ipun begeh kadi talenan.
“Beh, bapane, adug-adug anake cerik meju, deh malu sundihe mainang”. Dening tagiha sundihe, nenten wehina antuk
Pan Brangkuangan, tur ipun renget
:”ja lakar gena nagih sundih, lakar pantet tain panake?” “Tidong bapane pesan
ngalgal petane, dong apang tawang laran anake cerik, parus kenken, pendil
kenken, apang beneh baan ngae loloh. Kasurin antuk Pan Brangkuangan: “Ambat ja parusne karuan ja amonto meju”. Manah ipun
awinan nenten nguwehin suar, mangda sampunang kantenanga antuk sane luh, dening
bacine makacang- kacang, kajejehin ipun ring pacang welina. Napi kagubeg taler kaambil
suare antuk sane luh. “Keto ye neh, neh”, Asapunika sane muani. Raris
saurine antuk sane luh, kantenanga
madaging kacang, raris ipun mapajar, “Ne ngudiang kene bapane tain anake cerik.
Tora ja laad madaar kacang. Anak nu madaar biu anake cerik. Ngujang taine
makacang- kacang”. Masaur Pan Brangkuangan :”Engken orahang nyai
makacang-kacang. Sing nawang anake cerik panes jampi. Barak nanah getih totonan
apa". “Neh te, sekenang ngiwasin”,
asapunika sane luh, tur ipun nyet ring kajrihan Pan Brangkuangan ring
wengi-wengine. “Sing tara iba nyangkang dini. Ja ngudiang kanti amul talenane
taine. Napi nguntuk Pan Brangkuangan, dening mula wiakti. Irika raris
tuding-tudinga antuk sane luh .”Sakit gede iba Brangkuangan, kawah angkabe iba
numitis dadi jelema".Napi masur Pan Brangkuangan bangras :”Nah kenken ja
orahang nyai keto suba".
Gelisin carita puput kadi punika
babaose ring jumahan. Kasuen-suen, dening bes nenten pisan dados wah manah
ipune Pan Brangkuangan, puput saking eling ipun ring getap kewanten, irika
raris gedeg manahne sane luh, raris dayanang ipun sane muani padem. Ipun madue
racun, tan pisan midep ngutuhang jadma, irika raris ipun mamanah-manah:’’Bes
kakene ja sakit kenehe, ngelah anak muani getap, sing ja bisa suud-suud takut.
Ada yan apang was pisan ngelah anak muani. Was pisan lakar matiang
terasne". Puput manah ipune asapunika, kenjekan wengi, raris matuturan
sane luh :”Bapane, kakene lacure dadi jeleme. Dening lakar daar anak cerik sing
ada ngelah, ditu ditegale kaja ada ja batang gede, kema ja totonan empug
abayang kandik, dinane buin mani, ento lautang adep, apang baya payu meli baas.
Dening cai majalan joh, tiyang gaenang nyen cai bekel, apang ada sangun cai
awai”.
Gelisin carita benjangne semengan,
raris ipun mamargi tur sampun puput saha bekel ipun, nanging makasami punika
madaging racun. Awinan ipun ngakehang nagingin, manah sane luh mangda was pisan
ipun padem ring tegale, mangda sampunang malih ipun malipetan mantuk. Dening
asapunika mamargi Pan Brangkuangan.
Tan carita ring margi, caritayang
anake agung ring Pamamoran. Ida madue meseh, dusta dahating sakti, kantos isis
panegaran idane kaulati antuk I dusta sakti, wenten sareng akutus diri dustane
punika. Irika anake agung saud pangandika, “Nah nyen ja ngidayang ngamatiang
musuh kaine, I dusta sakti, kai masanggup ngadegang papatih dini di Pamamoran”.
Asapunika daging pangandikan idane, tur sampun kapiragi antuk Pan Brangkuangan
sakadi runtuh sosot anake agung ring Pamamoran
Tan cinarita, mamargi Pan
Brangkuangan ngalerang ngarereh taru bantange sane katuturin antuk sane luh.
Tan dumadak rawuh irika, raris ipun ngandik.Ceteg, ceteg nenten jangkayan ipun
mulang kandik, paingan, polih wau asandangan. Dening basang ipun layah, taler
kari ipun ngandik. Katuju I dustane punika mararian ring satrune, ngantosang
pacang pangrauhan jadmane, piragianga anak ngandik, raris bangun idusta sareng
akutus, tur kajagjagin Pan Brangkuangan. Dening asapunika, matolihan Pan
Brangkuangan, ton ipun raris dustane. Dening uningin ipun waluya dusta, napi
malaib ipun Pan Brangkuangan, kandik ipun kecag, tan wenten ringuang ipun, raris
kaulahang ngetus buri antuk I dusta. Sarauh ring pecak genah Pan Brangkuangan
ngandik, ton ipun raris takilan kadi papahan jantrane, caneg ipun irika, tur
ipun ngaraos sareng timpal ipune:”Ne waya bekel nasi tuah palaibina teken
anake”. Dening basang ipune layah, punika raris tedan ipun, duma sareng akutus,
durung telas antuk ipun neda, dening, racun mebaru, mawinan padem dustane. Ring sampun padem irika raris Pan
Brangkuangan nelanang pacang
ngalipetin bekele, pitaenang ipun idusta sampun makaon. Napi sarauh ipune
irika, paingan wenten selat apanimpug, ton ipun pajekukuh makakutus, malih tan
wenten pisan makrisik-krisikan, pitaenange sampun ipun padem.”Ken-ken ja unduke dadi ja tusing
makrisikan. Yen tosing mati, amonto makelone baan nelektekang, sing suba ya
makrisikan”. Asapunika manah ipun Pan Brangkuangan tur raris mamargi nyagjagin, nanging taler ngadengang.
Pinah sampun nampek irika, taler kari tan wenten makrejengan ton ipun bungus
dustane mateteh-teteh, kapingkalih tan wenten ja maangkihan. Dening ipun uning
ring susut anake agung ring pamamoran, irika sahasa raris ipun ngambil kandik,
tur punggal-punggala, dustane makekutus. Antuk kendel manah ipune, irika raris
ipun malaib ka Pamamoran, sambilang ipun negen punggalan akutus. Tan wenten ja
malih ipun ngokasang, nget raris ipun ngaranjing kapuri, ngaturang ring anake agung. Sarauhe saking
jro, kacingak antuk anake agung , waluya wiakti punggalan dustane, tur raris
ngandika: “Beh, sadia iba Pan Brangkuangan ngamatiang musuh kaine . Ken-ken abet ibane"? Raris matur Pan Brangkuangan: “Ratu Dewa Agung . Titiang kanjekan ngarereh saang
raris rauh puniki dustane, tur ipun galak ring titiang, nagih ipun ngamademang.
Punapi sepan ipun matangkis, cacarin tiyang baong ipune sami mapisan antuk
kandik, pacepolpol ipun. Punika awinan sida titiang ngaturang ring Cokor I Dewa". Dening asapunika ledang pisan Ida Sang Prabu, tur raris
ida nagingin sakadi sosot idane. Ring pamuput, Pan Brangkuangan kaanggen papatih pinih tinggi, wiadin kurenane taler
kaajak kanegara. Suka raris ipun tan nyandang ucapan malih.
-PUPUT-
I
SANGSIAH TEKEN I BOJOG
Ané malu dialasé ada buron dadua madan I Sangsiah teken I Bojog, ia masawitra
di alasé. Sedek dina anu, I Sangsiah cagcag-cigcig ngalih padang, ambengan,
muah don kayu ané tuh-tuh. Ento anggona ngaé sebun di carang kayuné, sawiréh ia
makiré mataluh. Sedek iteha ia ngaé sebun, sagét I Bojog suba negak di
sampingné. Pabaliha I Sangsiah ngaé sebun. Disubané pragat sebun I Sangsiahé,
lantas ia marérén sambilanga marerembugan ngajak I Bojog.
Kéné munyinné I Sangsiah, “Ih, Bojog, apa awinan iba tusing
nyak ngaé umah? Kéto men panak ibané ideh-ideh gandong iba. Sing padalem panak
enu cenik, uli mara lekad suba ajak midehan? Yén kéto, apa gunanné iba ngelah
lima, ngelah batis? Awak siteng, bates ngae umah dogen iba tuara nyidayang.
Tuah saja iba buron kaliwat belog. Kaling ké ngelah karirihan, ngaé umah dogen
tuara bisa!
Mara kéto munyinné I Sangsiah, jeg gedeg tur jengah I Bojog,
lantas masaut bangras tur matbat I Sangsiah. “Ih, iba kedis Sangsiah, kénkén to
munyin ibané i busan? Kai tusing ngelah karirihan kéto??? Nah, apang tawang nyai, kai mula terehan
bojog mawisésa, nyidayang ngabut gunung, leluhur kainé nyidayang ngaé kreteg di
pasihé, mambahan ka Alengka Pura. Pamuputné nyidayang ngalahang Maharaja Rawana
muah sakadang warginida. Bas kaliwat iba cangkah-cumangkah mapitutur tekenang
kai. Nah né jani, tolih sebuh ibané jani!”
Lantas kabésbés sebun I Sangsiah tekén I Bojog. Disubané
telah uug, kaentungang maidehan kanti
benyah latig. I Sangsiah sebet mimbuh jengah kenehné, nepukin bikas I Bojog
buka kéto. Lantas kebarat-kebirit makeber kema-mai I Sangsiah mangenehang
sebunné kabésbés, paselambeh maidehan uuganga tekén I Bojog.
I Sangsiah lantas
nguningayang tingkahné I Bojog corah tur ngrugada ring Ida Pranda. Kenehné I
Sangsiah apang I Bojog kadanda olih Ida Pranda. Sakéwala Ida Pranda tusing dadi
niwakang danda. Sawiréh kéto, lantas nyangetang jengah keneh I Sangsiah, krana
tusing maan lamun kenehné. Pamuputné ia sebet tur sedih padidi.
Nah timpal-timpal ajak makejang, kéto katuturan I belog buin
bengkung, buka I Bojog, sebeneh-beneh anaké nuturin lantas katampi jelék.
SATUA I DURMA
Ada tuturan satua anak muani madan I Rajapala
makurenan ngajak dedari madan ken Sulasih. Ia ngelah pianak adiri adanina I
Durma.
Mara I Durma matuuh pitung oton, kalahina teken memene mawali ka swargan. Sawireh keto, Idurma kapiara, olih Irajapala,kanti matuuh dasa tiban.
Gelisang satua I Rajapala makinkin bakal nangun kerti ke alas gunung.
Nuju sanja, I Rajapala ngaukin pianakne laut negak masila.
I Rajapala ngusap-ngusap duur I Durmane sarwi ngomong,
“duh cening Durma pianak bapa, tumbuh cening kaasih-asih pesan. Enu cerik cening suba katinggalin baan meme. Buin mani masih bapa bakal ninggalin cening luas kagunung alas nangun kerti. Jumah cening apang melah”.
Mara keto, jengis I Durma, yeh peningalane ngembeng-ngembeng. Bapane nglanturang mapitutur, “Cening Durma awak enu cerik, patut cening seleg malajahang awak. Sabilang gae patut plajahin,nyastra tusing dadi engsapang. Ditu di pasraman Jero Dukuh, cening mlajah sambilang ngayah”.
“Plajahin cening matingkah,ngomong muah mapineh. Tingkah,ngomong muah papineh ane rahayu plajahin. Sekenang pesan magarapan ditu di pasrama Jero Dukuhe. Prade ada anak kuma tresna, suka olas teken cening, ento eda pesan engsapanga. Nanging yen ada anak ngawe jele wiadin ngawe jengah teken ukudan ceninge, sadida-sidaan eda Walesa.
Minab Ida Sang Hyang Widhi tuara wikan nyisipang. Keto masih eda cening ngadu daya lengit, ngekadaya nyengkalen anak. Jejerang papinehe ngulati ane melah. Ingetang satata ngaturang bakti ring Ida Sang Hyang Widhi, matrisandya tetepang. Nah, amonto bapa mituturin cening, dumadak Ida Sang Hyang Widhi Wasa sweca mapica karahayuan tekening cening muah bapa”.
Kacarita jani I Durma suba ngayah, malajah di pesraman Jero Dukuhe. Jero Dukuh kalintang ledang pikyunanne, krana
I Durma seleg pesan malajah tur enggal ngeresep. I Durma tusing milihin gae, asing pituduh Jero Dukuhe kgarap kanti pragat. Sabilang peteng kaurukang masastra baan jero Dukuh. Baan selene mlajah mamaca, dadi liu ia nawang satwa, tutur muah agama.
Sasubane I Durma menek truna, pepes ia kabencingah, dadi tama ia nangkil ring anake agung di Wanakeling.
Para punggawa, tandamantri pada uning, tur sayang teken I Durma. Ditu laut I Durma kaangen parekan di puri, kadadiang panyarikan sedehan agung purine.
Dadine, I Durma tusing kuangan pangan kinum muah satata mapanganggo bungah.
Yadiapin keto tusing taen ia engsap manyama braya, satata inet teken pitutur bapane muah ajah-ajahan Jero Dukuh. Keto yen pikolih anake jemet malajah tur anteng magarapan.
Mara I Durma matuuh pitung oton, kalahina teken memene mawali ka swargan. Sawireh keto, Idurma kapiara, olih Irajapala,kanti matuuh dasa tiban.
Gelisang satua I Rajapala makinkin bakal nangun kerti ke alas gunung.
Nuju sanja, I Rajapala ngaukin pianakne laut negak masila.
I Rajapala ngusap-ngusap duur I Durmane sarwi ngomong,
“duh cening Durma pianak bapa, tumbuh cening kaasih-asih pesan. Enu cerik cening suba katinggalin baan meme. Buin mani masih bapa bakal ninggalin cening luas kagunung alas nangun kerti. Jumah cening apang melah”.
Mara keto, jengis I Durma, yeh peningalane ngembeng-ngembeng. Bapane nglanturang mapitutur, “Cening Durma awak enu cerik, patut cening seleg malajahang awak. Sabilang gae patut plajahin,nyastra tusing dadi engsapang. Ditu di pasraman Jero Dukuh, cening mlajah sambilang ngayah”.
“Plajahin cening matingkah,ngomong muah mapineh. Tingkah,ngomong muah papineh ane rahayu plajahin. Sekenang pesan magarapan ditu di pasrama Jero Dukuhe. Prade ada anak kuma tresna, suka olas teken cening, ento eda pesan engsapanga. Nanging yen ada anak ngawe jele wiadin ngawe jengah teken ukudan ceninge, sadida-sidaan eda Walesa.
Minab Ida Sang Hyang Widhi tuara wikan nyisipang. Keto masih eda cening ngadu daya lengit, ngekadaya nyengkalen anak. Jejerang papinehe ngulati ane melah. Ingetang satata ngaturang bakti ring Ida Sang Hyang Widhi, matrisandya tetepang. Nah, amonto bapa mituturin cening, dumadak Ida Sang Hyang Widhi Wasa sweca mapica karahayuan tekening cening muah bapa”.
Kacarita jani I Durma suba ngayah, malajah di pesraman Jero Dukuhe. Jero Dukuh kalintang ledang pikyunanne, krana
I Durma seleg pesan malajah tur enggal ngeresep. I Durma tusing milihin gae, asing pituduh Jero Dukuhe kgarap kanti pragat. Sabilang peteng kaurukang masastra baan jero Dukuh. Baan selene mlajah mamaca, dadi liu ia nawang satwa, tutur muah agama.
Sasubane I Durma menek truna, pepes ia kabencingah, dadi tama ia nangkil ring anake agung di Wanakeling.
Para punggawa, tandamantri pada uning, tur sayang teken I Durma. Ditu laut I Durma kaangen parekan di puri, kadadiang panyarikan sedehan agung purine.
Dadine, I Durma tusing kuangan pangan kinum muah satata mapanganggo bungah.
Yadiapin keto tusing taen ia engsap manyama braya, satata inet teken pitutur bapane muah ajah-ajahan Jero Dukuh. Keto yen pikolih anake jemet malajah tur anteng magarapan.
Tidak ada komentar:
Posting Komentar